Minder willen, meer hebben

De vraag “Hoe kan Improviseren ons helpen in deze tijden van crisis?” wordt me de laatste tijd regelmatig gesteld. En natuurlijk geef ik dan een uitgebreid antwoord, heb het over aanboden zien en gebruiken, over experimenteren, het gevaar opzoeken, fouten maken, etc. Kortom: het hele Improvisatie-Evangelie komt voorbij.

Totdat ik laatst in een gesprek belandde waarin we de Isst en de Soll nog eens naast het Hier en Nu van de improvisator zetten in deze crisistijd. De vraag die op tafel kwam was: Moet je niet juist nu goed kijken naar wat je hebt, in plaats van naar wat je wilt (hebben)? En zou dat niet erg veel kunnen opleveren?

Ja, dat klinkt heel idealistisch, duurzaam en zuinigjes. Het is tegelijk wel een belangrijke les die de improvisator leert: gebruik wat je hebt, kijk er nog een keer naar, eventueel van een andere kant en ontdek wat je er dan mee kunt om ‘het verhaal verder te brengen’. De improvisator op toneel heeft immers geen script, decor, of kostuums. Zij heeft alleen zichzelf, haar medespelers en het publiek. En creëert daarmee telkens weer wat nieuws.

Al die ‘productiekosten’ worden uitgespaard en je hebt een resultaat waar klanten (publiek) voor willen betalen! Geen slecht businessmodel, toch?

Dus: als je bezig bent met je jaarplan, je strategisch meerjarenplan of met de vraag hoe je loopbaan eruit moet zien, sta dan eens veel langer stil bij wat je allemaal al hebt, hoe je dat kunt (her)gebruiken, welke “Neue Kombinationen” je kunt maken?
Denk dan bijvoorbeeld eens aan je bestaande klanten en relaties, die kiezen in onzekere tijden ook graag voor wat ze al hebben: een bekende leverancier.

Kortom: Kijk eens meer ‘Inside the box’.

“Fred Rutten moet improviseren”

In mijn dagelijkse Google-alert op Improviseren en in de krant kwam ik bovenstaande kop het afgelopen jaar regelmatig tegen. Hij MOEST dus blijkbaar vaak improviseren. Net als andere sporttrainers trouwens; als de ziekenboeg weer eens goed gevuld is, MOETEN ze toch verdorie weer improviseren…

Alsof ze dat niet iedere dag, iedere training en iedere wedstrijd moeten!?

Uit al die (kranten)koppen kun je opmaken dat het een straf is dat je MOET improviseren, omdat het anders loopt dan gedacht. Maar ook als iedereen fit is en kan meespelen, ben je aan het improviseren. Ondanks de zorgvuldig besproken tactiek, de uitgebreid geoefende techniek…rolt het balletje altijd anders.

Degenen die dat goed kan heeft een groot voordeel: die kan telkens effectief omgaan met veranderende omstandigheden; telkens een antwoord vinden op een nieuwe werkelijkheid.

Misschien kon of durfde Fred Rutten dat wel niet zo goed, of liet de PSV-omgeving dat wel niet voldoende toe… en stopt hij daarom aan het eind van het seizoen bij PSV…(ik heb ‘m overigens al eens een exemplaar van ons boek gestuurd, maar dat heeft ie waarschijnlijk niet gelezen!).

Voetbal* (net als vrijwel iedere andere sport) is bij uitstek een spel waarin je als speler en coach voortdurend moet improviseren.

Dus heren en dames top-coaches: niet vergeten. trainen die Impro-spier!

Zowel die van jezelf als zeker ook die van je spelers.

En ook JC weet dat:

“In die kleine ruimte moet een speler in staat zijn snel te handelen. Een goede speler die teveel tijd nodig heeft, kan dan zomaar een slechte speler worden.” (Over Theo Janssen, na de wedstrijd Real Madrid – Ajax, september 2011).

*Voor de duidelijkheid: ik heb het hier over Europees Voetbal. In American Football wordt getracht iedere vorm van improvisatie weg te werken, lees ‘Bij welke Reorganisatie werk jij’ van Jaap Peters en Hester Heringa maar eens.

Kunnen, mogen, durven Improviseren

Hoewel de nationalisatie  van banken niet meer zo exceptioneel is als in 2008,

heeft de Belgische staat vorige week toch weer een niet-alledaagse  actie verricht: ook

is nu van alle Belgen!

Ze moesten ‘iets’ doen, niets doen was blijkbaar geen optie.  En ook hier zal achteraf blijken of het een verstandig besluit was.  Ze hebben in het hier en nu, naar bevind van zaken gehandeld, geïmproviseerd. Ze voelden dat ze konden, mochten en durfden te improviseren. En in deze drieslag zit mijns inziens de sleutel tot effectief kunnen omgaan met de snel veranderende werkelijkheid van de 21^ste eeuw.

Kunnen improviseren

Improviseren doet iedereen, elke dag.  Het is een van die dingen die je onbewust aanleert, net als praten.  Je wordt er wel beter in als je het vaker doet. Wat dat betreft is het ook hier een kwestie van training, het is een vaardigheid.  Jezelf bewust bekwamen in de kunst van het improviseren, maakt dat je op termijn onbewust effectiever kunt handelen in onvoorziene situaties. Dat trainen kan bijvoorbeeld door te leren van de improvisator op toneel

Mogen improviseren

De vaardigheid alleen is niet voldoende. Staat je omgeving je toe om te improviseren, als jij dat (als vakmens) noodzakelijk acht? Hoe zit het met de organisatiecultuur? Werken we volgens strikte regels, procedures en scripts, of is er in alle lagen voldoende regelruimte om te doen wat moet? (volgt de callcentremedewerker haar script of helpt zij echt de klant?)

Durven improviseren

Als je op zich wel kunt improviseren en het mag ook nog eens van je omgeving, durf je het dan ook? Improviseren betekent per definitie dat je fouten kunt maken, je handelt in het onbekende, je kunt niet terugvallen op de handleiding (of wijkt daar bewust van af). We zijn vaak zelf onze grootste censor en we vinden het erger als we zelf een fout maken dan als een collega dat doet.  Natuurlijk helpt een foutentolerante omgeving (het mogen en durven zijn uiteraard direct met elkaar verbonden).  Nou creëren wij gezamenlijk die omgeving. Dus:  laat de ander improviseren, of het nou je baas is, je directe collega, of je medewerker.  Maak het mogelijk voor elkaar, reken niet af, maar leer samen, kortom: laat de ander schitteren.

En als je dan kunt, mag en durft te improviseren, dan kun je wel eens tot betere, mooiere resultaten komen dan vooraf gepland.  In dit filmpje zijn 25 filmfragmenten achter elkaar gezet, die geïmproviseerd zijn, in de eindversie terecht zijn gekomen en dus blijkbaar beter waren dan vooraf bedacht (gescript) . En ze zijn ook nog eens leuk om te zien!

In het Engels klinkt t gewoon beter

Zelfs genieën als The Beatles is het niet gelukt:

Veel Nederlandse artiesten voelen zich ook meer thuis in Engelse teksten, dan in ‘pop in je moerstaal’. En dat is niet alleen omdat je dan veroordeeld bent tot “De lucht is blauw, ik hou van jou’.

Ons taalgebruik is -zeker in een zakelijke context- doorspekt met Engelstalige termen. Deels omdat ze in het Engels taalgebied zijn ‘uitgevonden’, maar volgens mij voor een nog veel groter deel omdat ze in het Engels gewoon veel beter, belangrijker, poëtischer, sexier klinken.

Er is waarschijnlijk een tijd geweest dat je op een verjaardag kon zeggen: “Ik zit in de verkoop”, maar tegenwoordig is daarmee de verdenking van louche timeshare-praktijken snel gerezen…(en bij ‘sales’ hoort nou eenmaal een hogere leaseklasse).

Soms proberen vertalers het nog wel eens. Covey’s “The 7 habits of highly effective people”, wordt in de Nederlandse vertaling: “de 7 eigenschappen van effectief leiderschap”…

Dat doet met toch sterk denken aan 1989 toen ik in Antwerpen, op een bioscoop de blockbuster “Schitterlichten Grootstad” zag aangekondigd. Het duurde even voordat ik doorhad dat het hier ging om “Bright lights, Big city”.

Nou heeft het improvisatievak ook erg veel Engels jargon, vooral omdat in de Canada en de VS veel pioniers- en onderzoekswerk is verricht.

Een aantal van mijn favorieten:

Improvisation is Building the plane while flying it

“Yes, and…” is about alignment, not about agreement

Everything before the ‘but’  is a lie (In “Yes, but…”)

Go in FOR a reason, not WITH a reason

Expand or advance

Raising the stakes

Being Present

Groupgenius

Ik betrap mezelf er vaak op dat ik ze gewoon in de oorspronkelijke taal gebruik in relatie tot improviseren. Soms tot ergernis van deelnemers aan een training. En dan volgt mijn standaardreactie: “In het Engels klinkt het gewoon beter!”

P.s. 1: heb je meer Quotes die in t Engels gewoon beter klinken? Graag hieronder!

P.s. 2: mail/bel me gerust als je wil weten hoe het zit met bovenstaande quotes.

P.s. 3: ook het Frans en Duits is er natuurlijk het nodige aan mooie quotes. Denk aan “In der Beschränkung zeigt sich der Meister”. Maar ja, de Engelsen doen dat toch net weer beter…: “Less is more”.

P.s. 4: Heeft het Rijnlands Model dan eigenlijk wel een serieuze kans tegenover het Anglosaksische (Taal)geweld?

Improviseren en spiritualiteit?

Een tamelijk aards figuur als ik zegt niet meteen ‘Ja natuurlijk liggen er enorme parallellen tussen improviseren en spiritualiteit”. Ik moet daar even over nadenken, met anderen over praten en kom dan met een gigantische lijst overeenkomsten, waardoor ik in tweede instantie zeg: “Maar natuurlijk liggen er enorme parallellen tussen improviseren en spiritualiteit!”.

Conferentie

Ik mocht dat nadenken en praten doen in een van de OpenSpace-sessies op de jaarlijkse conferentie van het Applied Improvisation Network, een internationaal netwerk van professionals die telkens weer nieuwe toepassingen van improviseren in het echte leven (dus buiten het theater) ontdekken. Dit jaar in Baltimore, waar ze onder andere een waanzinnig museum hebben het AVAM, waar de conferentie dit jaar aan verbonden was.

Spiritualiteit

Mooi dat de initiator van de sessie ‘Improvisation and Spiritual renewal’ Ted DesMaisons, zijn eigen definitie van spiritualiteit hanteert, die direct voor alle ca 20 deelnemers werkbaar was: “One’s personal understanding of relation to and expression of larger mystery and meaning”. Mooi, eenvoudig en polyinterpretabel.

Improviseren

In het zoeken naar de verbindingen zijn we in eerste instantie uitgegaan van het improviseren op toneel, de oefeningen die we daarvoor gebruiken en de ervaringen die we in een theatrale context hebben.

De Verbindingen

Na een individuele schrijfopdracht, uitwisselingen en gesprek, komt er dan toch een aanzienlijke hoeveelheid verbindingen ‘aan het licht’. Geen harde feiten, wel gedeelde waarheden. Onder andere:

• Het ‘moment’ als uitgangspunt (de parallel tussen improviseren en Zenboeddhisme is al vaker uitgebreid beschreven)
• Het zonder oordeel zijn
• Het principe: ‘alles is een aanbod’ (en daarmee de gedachte verlaten dat je de uitkomst kunt controleren)
• De kracht van de verbinding
• Je moet het zelf ervaren wil je het echt kunnen begrijpen
• De gedeelde wijsheid (op toneel spreken we ook over ‘the groupmind’, of ‘n+1’; er lijkt 1 speler extra te zijn)
• De overeenkomst tussen trance, meditatie, gebed enerzijds en het gevoel van een scene die vanzelf loopt  anderzijds (vergelijk ‘Flow’ van Csíkszentmihályi; hij heeft ook goed naar scheppende kunstenaars gekeken)
• Het gaat niet om ‘mij’, het gaat om wat ‘ons’ drijft
• Het vertellen van verhalen
• Zorgzame aandacht
• De kinderlijke, speelse geest: het plezier!
• Het omgaan met moed en angst (denk aan ‘Durven te falen’)
• Beide bieden een vorm van vertrouwen in de paradox van het niet-weten
• Beide kunnen life-changing zijn
• Beide bieden een vorm van omgaan en accepteren van verandering als natuurlijk verschijnsel
•  …

Geenszins een uitputtende lijst, maar wel een die duidelijk maakt dat er al een hele waslijst komt uit een korte OpenSpace-sessie.

En de vraag werpt zich dan ook op of het toeval is dat de grote aandacht voor spiritualiteit aan het begin van deze eeuw samenvalt met de toenemende waardering van improviseren als vaardigheid, zowel op als buiten het toneel?

Religie?

Spiritualiteit is iets anders dan religie. Maar als ik zie hoe gepassioneerd wij als Improvisatie-vakmensen geloven dat de wereld een beetje mooier wordt als meer mensen weten wat wij weten en kunnen, mogen en durven te improviseren, dan kun je niks anders concluderen dat ook deze impro-religie een spirituele basis heeft. Dus:

Gaat heen en improviseert!

Over grote ego’s, ellenlange monologen en sprankelende co-creatie

Op veel plekken werken mensen samen om antwoorden te vinden op steeds sneller wisselende, complexe vragen. Vaak wordt hier ten onrechte de term co-creatie aangegeven. Immers, co-creëren is meer dan samenwerken.

Het is het gezamenlijk creëren, iets nieuws maken, iets scheppen. Co-creëren is wellicht wel het vinden van iets, waarvan je niet weet dat je het zocht. En dat maakt het spannend, ongrijpbaar, risicovol en uitdagend.

Om te komen tot echte cocreatie zijn een aantal aspecten van belang:

1. Het uitschakelen van je ego. Jij bent namelijk niet degene waar het om draait. Het draait om het collectief. Start met gewoon iets bij te dragen. Begin met onaffe gedachten met elkaar te delen en bouw voort op dat wat de ander je geeft. Building the plaine while flying it, noemen we dat in impro.
2. Laat de ander schitteren! Door onaffe gedachte te beantwoorden met een echte Ja!, zonder te oordelen, en voeg daar dan weer iets inhoudelijks aan toe.  Deze constructieve  wederzijdsheid en Economy of Dialogue zorgen voor een eerlijke balans in een gesprek. Een prettige bijkomstigheid is dat je hiermee ellenlange monologen, waarin de aandacht makkelijk ontsnapt. Voorkomt. En zo bereik je focus op het proces. En hoe beter het proces, hoe beter het resultaat. Natuurlijk weet je dan niet waar je gesprek eindigt. Een ding weet je wel: je eindigt er gezamenlijk!
3. Wat hiervoor nodig is, is lef. Lef om fouten te maken en lef om  het niet te weten.

Deze aspecten klinken allemaal eenvoudig; de realiteit is dat bij lange na niet.

Volhouden in plaats van vasthouden, is de boodschap !

 

 

Hoe jemig de pemig een heilige werd

Komen een Nederlandse, een Engelsman, een Italiaan, een Fransman, een Spaanse, een Braziliaan, een Argentijn en een Duitse op een podium om een toneelstuk te spelen. Het publiek zit klaar en de acteurs hebben niks gerepeteerd en spreken elkaars taal niet.  Dat is Translation, een improvisatie format dat ik op een festival in Nancy speelde. Recept voor een slechte mop of een theatraal wonder.

Drieling

Bijvoorbeeld: in een van de scenes krijgt de Amsterdamse tante Sjaan die ik speel van de dokter te horen dat ze zwanger is van een drieling waarop zij uitroept ‘Jemig de pemig, een drieling? ’De Argentijnse acteur die de dokter speelt verstaat ‘jemig de Pemig’ als Jezus en is verheugd dat hij de nieuwe messias op de wereld mag zetten.  Hij had veel gehoord over de heilige drie-eenheid maar nooit begrepen dat dat ook daadwerkelijk een drieling zou zijn. Hij heft verheugd zijn armen in de lucht. De Duitse actrice die een derde van de drieling speelt, gaat mee in deze vreugde en begint spontaan te jodelen. Tante Sjaan legt aan de dokter uit dat ze zwanger is geworden op ski vakantie in Oostenrijk en dat de vader Gunter heette, ‘Jemig de Pemig dokter, wist ik veel dat dat God betekent, mijn Oostenrijks is ook niet meer wat het geweest is.’

Koot en Bie

Vasthouden aan mijn eigen idee had waarschijnlijk mijn gelijk, een lange uitleg (‘ehm….dus… Van Kooten en De Bie werd niet uitgezonden in Argentinië begrijp ik?) en het jammerlijke einde van die scene opgeleverd. Meegaan met het idee van de ander en daar zonder angst wat aan toevoegen leverde juist extra spelimpulsen op en extra verbinding tussen de acteurs. Wat we namelijk maar al te goed verstonden was elkaars idee om gezamenlijk een mooie scene te maken en we hadden het vertrouwen dat wat die ander toevoegde precies het juiste was, ook al begrepen we de inhoud van het ingebrachte idee niet.

ont-snappen

Na het applaus vraag ik me af waarom we in het dagelijks leven zoveel moeite doen om tot op detail begrepen te worden. Misschien levert dat wel helemaal geen betere resultaten op. ‘Een goed idee hoef je niet per se te snappen’ komt er in me op. Eigenlijk een soort ont-snappen dus. Jemig de pemig.

Gereedschap voor de 21ste eeuwse vakmens

Iemand die iets met z’n handen doet! Veel mensen denken daaraan bij de term ‘vakmanschap’. Een timmerman, een loodgieter, of een metselaar. En –het grootste deel van- zijn gereedschap is ook altijd duidelijk zichtbaar: hamer, zaag, duimstok, buigijzers, steeksleutel, troffel.

Degene die met deze voorbeelden komt, heeft zelf ook een vak. Hoewel ze meestal niet veel meer met hun handen doen dan op hun toetsenbord beuken. En vraag je dan vervolgens hoe hun ‘gereedschapskist’ eruit ziet, dan komt na de pen, papier, computer en smartphone vrij snel een lijstje competenties op tafel. Dan komt er natuurlijk iets als kennis en ervaring, om te worden gevolgd door zaken als: communicatief vermogen, teamwerk, flexibiliteit, klantgerichtheid, resultaatgerichtheid en ga zo maar door.

Vroeger, in de vorige eeuw, noemden we dit de zachte kant. Een term waarmee impliciet werd verondersteld dat deze softe vaardigheden wel nodig waren, maar ze waren niet echt definieerbaar, meetbaar en direct toetsbaar, dus daarmee zakten ze in de rangorde der belangrijkheid.

Maar nu, aan het begin van een nieuwe eeuw, liggen de zaken anders. Het vakmanschap van de vakman bestaat niet meer uitsluitend uit het maken an sich. Om het ‘kernvakmanschap’ zit een dikke schil van benodigde vaardigheden om te kunnen overleven in de werkwereld anno nu. Communicatie en samenwerking zijn cruciale onderdelen van het Zwitsers Zakmes geworden. Zorgen dat je in verbinding bent en blijft met een steeds veranderende omgeving, uiteenlopende klanten, collega’s en bazen vergt nogal wat van de professional: luisteren, flexibiliteit, creativiteit, keuzes maken, probleemoplossend/ innovatief vermogen, snelheid, omgaan met risico’s.

En laat dat nou ook exact zijn wat je leert als je beter leert te improviseren!

Al pratende met enkele vakbroeders kwamen we tot de conclusie dat de aandacht voor het organiseren in de 21ste eeuw (HNW, Het Nieuwe Organiseren, Zelforganisatie, Organiseren 2.0, 3.0, etc) het noodzakelijk maakt dat de gereedschapskist van de 21ste eeuwse vakmens gevuld wordt. En als je die opent, zie je het gereedschap ‘improviseren’ bovenop liggen.

Gelukkig zijn wij al lang niet meer de enigen die dit roepen. Uit onderzoek blijkt nu ook alweer dat ondernemers improviseren en managers veel minder.  En we weten allemaal wat iedereen wil zijn in de 21^ste eeuw, toch?